Theo mạch bài viết của thày Bình môn kỹ thuật truyền dẫn số thì quá trình biến đổi tín hiệu tương tự ra tín hiệu số (trình bày về mã hóa PCM) gồm 4 quá trình:
- Lọc hạn băng : do tần số lấy mẫu có phổ rộng vô hạn, theo định lý lấy mẫu Nyquist - Shannon thì cần lấy mẫu tối thiểu gấp đôi tần số tín hiệu để khôi phục được ở đầu thu, nếu để phổ tần vô hạn thì biết bao nhiêu cho nó vừa. Trong thông tin di động, phổ thường hạn chế 0.3-3.4 kHz, nhưng do lọc không lý tưởng nên sẽ gây ra méo gập phổ, nên người ta lấy dư ra là 4kHz và tần số lấy mẫu là 8kHz, tuy nhiên file âm thanh thì khác, để hay (chứ không chỉ để nghe được) thì cần lấy mẫu nhiều hơn, bài viết dưới đây sẽ nói trên cơ sở thực tế của người làm về mảng âm thanh.
- Lấy mẫu (tín hiệu thành các xung PAM - Pulse amplitude modulation, nó là một chuỗi xung mảnh)
- Lượng tử hóa : vì tín hiệu số khác tín hiệu tương tự, chỉ có hữu hạn mức. Xem thêm.
Tín hiệu sau khi lượng tử thành xung PAM số.
Trong tín hiệu thoại thì có 2 luật lượng tử của châu Âu và của Mĩ, các bạn có thể xem thêm trong các giáo trình, blog này cố gắng trình bày ở mức dễ hiểu nhất cho người đọc nên không đi sâu và lý thuyết.
- Từ các mức của xung mảnh (PAM) người ta biểu diễn các giá trị thành một tổ hợp mã nhị phân.
Các bạn cũng có thể xem thêm bài này để biết nhiều hơn về mã hóa các loại tín hiệu khác :
http://tongquanvienthong.blogspot.com/2012/02/ma-hoa-am-thanh-tieng-noi.html
Biến đổi tín hiệu Analog & Digital
Tín hiệu tương tự và tín hiệu số
Trong thực tế ta gặp rất nhiều trường hợp chuyển qua lại giữa tín hiệu tượng tự (Analog) và tín hiệu số (Digital)
Trong phần này tôi sẽ giới thiệu quá trình chuểyn đổi giữa 2 lạo tín hiệu này dưới dạng lý thuyết đơn giản
Phần
này cũng sẽ giúp các bạn hiểu được các bit rate được tạo ra như thế nào
và nó ảnh hưởng như thế nào đến chất lượng tín hiệu thu được .
Phần
trên là tín hiệu Analog (có dạng sóng hình sin), là 1 miền liên tục, có
rất rất nhiều giá trị (trục thẳng đứng là biên độ tín hiệu, vì là liên
tục nên có vô số giá trị - các bác học vi phân trong lớp 12 chắc biết
rồi chứ ạ)
Phần dưới là tín hiệu Digital (có dạng các xung vuông) chỉ có 2 giá trị : 0 và 1
Mức 1 không nhất thiết phải điện áp dương hoặc lớn hơn mức 0 . Điện sao cũng được, miễn là có 2 mức khác nhau.
Ví
dụ: 15V là mức 0 còn -5 là mức 1, tùy thuộc vào hệ thống. Có thể đặt
mức theo khoảng điện áp, như từ 0V->3V là mức 0 ; từ 3V->6V là mức
1.Trên hình, có chỗ điện áp là 4V nhưng vẫn là mức 1. Nhiễu chỉ có thể
tăng/giảm biên độ tín hiệu nhưng trong hệ thống số, tín hiệu chỉ có 2
mức nên 4V vẫn là mức 1. Rõ ràng, tín hiệu số có khả năng hạn chế nhiễu.
Nếu tín hiệu là 3V thì sao nhỉ ? Lúc đó, nó không xử lý ->
treo máy , hihihi. Nói chung, người ta luôn chọn khoảng cách giữa mức 1
và mức 0 sao cho hệ thống vẫn hoạt động tốt với mức ảnh hưởng lớn nhất
của nhiễu. Nhiễu thường bé lắm ! Cỡ mili vôn thôi !
Nhiễu nhỏ
như vậy, cỡ mili vôn hoặc micrô vôn mà nghe cát-xét thì vẫn nghe tiếng
xì ? Bởi vì tín hiệu đọc được bởi đầu từ thì cỡ vài mili vôn thôi! Mà
nhiễu thì chỗ nào cũng ảnh hưởng, cũng xâm nhập được, tức là đầu từ cũng
bị nhiễu. Do vậy, ở lúc đó, chỉ vài mili vôn nhưng ảnh hưởng rất ghê!
Mới đọc từ băng lên chỉ có 10mV mà nhiễu tới 3mV rồi! Suy nghĩ 1 chút,
ta thấy để đánh giá mức ảnh hưởng của nhiễu thì không thể dựa vào điện
áp nhiễu. Tín hiệu 5V còn nhiễu vài 5mV thì không sao nhưng tín hiệu
200mV mà nhiễu cỡ vài mV là ghê ! Để đánh giá điều này, người ta sử dụng
thông số S/N ( signal/noise ) , tức là tỷ số tín hiệu/nhiễu
Ví dụ 1 : S/N = 5V / 5mV = 1000
Ví dụ 2 : S/N= 200mV/ 5mV = 40
Rõ
ràng, ví dụ 1 cho chất lượng tốt hơn vì mức tín hiệu gấp 1000 lần nhiễu
(nhiễu quá nhỏ), ví dụ 2 tín hiệu gấp có 40 lần nhiễu (nhiễu tương đối
là lớn)
Các bạn hay chơi Ampli, cát-xét, Equalizer chắc cũng hay nhìn thấy cái chữ “dB”, vậy nó là cái gì?
Ngoài cách đánh giá mức tín hiệu so với nhiễu như ở trên, còn có đại lượng PSNR
PSNR = 20lg S/N (peak signal to noise ratio )
Ví dụ 1 : PSNR = 20log 5V/5mV = 20log 1000 = 20x3 = 60dB
Tại sao phải lấy log ? Vì tai người, mắt người thường không tuyến tính, tức không tăng theo hàm bậc nhất .
Ví
dụ : bạn nghe 1 âm thanh 2W và 8W thì chưa chắc gì có cảm giác lớn gấp 4
lần . Gía trị dB có thể âm vì sử dụng log mà, ví dụ lg (0/1000) = -2 .
Khi đó thì nghe nhỏ hơn .Hàm lg là phép toán ngược với phép lũy thừa
102 = 100 =>lg 100= 2
Chắc nhiều người đang thắc mắc, vậy quá trình ghi và đọc đĩa CD nó diễn ra như thế nào ? Xin thưa là đại khái như sau :
Trong
quá trình ghi đĩa CD, luồng tín hiệu dạng số được đưa vào đầu vào của
tia lazer (chuỗi các bít 1 và 0, , ví dụ như là 100110111010 ….),gặp bít
0 thì tia lazer bắn 1 lỗ vào bề mặt của đĩa, còn bít 1 thì không bắn.
Khi
đọc đĩa CD thì quá trình ngược lại, mắt thần (len) của đầu đọc đĩa sẽ
phát ra tia lazer chiều vào mặt đĩa CD. Khi gặp lỗ trên mặt CD, tia
lazer không bị phản xạ lại, đầu đọc hiểu đó là bít 0. Chỗ nào còn nguyên
(không bị lỗ), tia lazer bị phản xạ ngược lại, mắt thần nhận được tia
phản xạ đó, đầu đọc đĩa hiểu đó là bít 1.
Rõ ràng, với hệ thống tương
tự, các máy móc phải được thiết kế để phân biệt rất nhiều mức tín hiệu.
Trong khi đó, với hệ thống số, máy móc chỉ cần phân biệt 2 mức. Với 2
mức là rất dễ chế tạo. Ví dụ như, công tắc=đóng hoặc mở, đèn=sáng hoặc
tắt, dây điện=dẫn hoặc ngưng, tụ điện= phóng điện hoặc nạp điện
Tóm lại, với đĩa CD thì cứ vô tư sao chép, miễn đĩa tốt thì không bao giờ xì xì do sao chép nhiều.
Chính
vì thế nên nếu sao chép các file nhạc (không có convert) từ đĩa này
sang đĩa kia, từ PC sang USB…. Thì không baio giờ mất chất lượng .
Chúng ta bắt đầu tìm hiểu cách biến 1 tín hiệu tương tự sang tín hiệu số và ngược lại .
Lấy mẫu: (SAMPLING)
Có
1 đóng bài hát của Tuấn Vũ, lấy ngẫu nhiên 1 bài ra nghe rồi kết luận :
đại ca hát hay quá => Cái đó là gọi là lấy mẫu đấy.
T1, T2... là các lần lấy mẫu. T1 là lần lấy mẫu thứ nhất, T2 là lần thứ 2 ….
t1,
t2... là khoảng thời gian đẻ tiếp tục lấy mẫu tiếp theo, theo hình trên
lần lấy mẫu thứ nhất T1 cách lần lấy mẫu thứ hai T2 một khoảng thời
gian là t2.
Lấy mẫu là giai đoạn đầu của quá trình chuyển tín hiệu
tương tự thành tín hiệu số (tức điện áp ở micro thành điện áp số để lưu
vô đĩa CD). Cứ sau 1 khoảng thời gian cố định, người ta đo mức tín hiệu
tương tự - tất nhiên là thiết bị điẹn tử đ chứ có cha nào ngồi để đo
được. Từ t1 đến t2, có vô số giá trị nhưng ta chỉ lấy “9V” làm giá trị
đại diện. Tương tự cho các thời điểm khác. Vì sao không lấy hết các giá
trị mà chỉ lấy ở thời điểm T1 ? Dễ hiểu thôi ! Vì sao không kiểm tra
nguyên bao gạo mà chỉ lấy 1 nhúm ra coi rồi kết luận gạo ngon hay dở? Vì
nhiều quá ! Nếu ta lấy mẫu hết thì rõ ràng ta cần nhiều đĩa để lưu trữ.
Bởi vậy mà từ t1->t2, ta lấy 1 giá trị thôi !
Số lần lấy mẫu trong 1 giây gọi là tần số lấy mẫu (Sampling rate)
Ví dụ : Sampling rate f= 8KHz => T=1/f = 1/8000Hz = 0,125ms
Nghĩa là : cứ 0,125 giây thì người ta lại đo lấy mẫu một lần , tương đương 1 giây lấy mẫu 8000 lần . Kinh khủng .
Lượng tử hóa (Quantize)
Người ta chia điện áp đo được thành các mức Một mức đại diện cho 1 khoảng giá trị.
Ví dụ 16 mức
0 - 1V : mức 0
1V - 2V: mức 1
........
15V - 16V : mức 15
giả sử điện áp đo được là :
0.5V ---> mức 0 ,
1V ---> mức 1 ,
1.2V ---> mức 1 ,
3V ---> mức 3 ,
5.4V ---> mức 5 ,
Sau
bước lượng tử hóa, miền giá trị của các điện áp đọc được là rất rộng sẽ
trở thành 1 số giá-trị hữu hạn nhất định. Như ta thấy, 1V và 1.2V đều
là mức 1 . Vậy ở bước này, 1 lần nữa ta lại làm sơ lược hơn tín hiệu.
-----Số lần lấy mẫu là vô hạn --> trong 1 khoảng thời gian thì chỉ lấy 1 số mẫu nhất định
----- giá trị của các mẫu lấy được là vô hạn ----> chia thành các mức và 1 khoảng giá trị sẽ được đại diện bởi 1 mức
Bước này, nói cho toán học 1 chút là " Ta rời rạc hóa tín hiệu". Đang là 1 đường liền tục thì biến thành 101010
MÃ HOÁ
Bước
này đơn giản là ta đổi hệ 10 thành nhị phân. Sau đó, dĩ nhiên là truyền
đi hoặc là lưu vô đĩa CD, đĩa cứng (nếu đang thu âm... )
Vd: lấy ví dụ trên, giả sử dùng 4 bit để mã hoá các mức .
0.5V ---> mức 0 (0000)
1V ---> mức 1 (0001)
1.2V ---> mức 1 (0001)
3V ---> mức 3 (0011)
5.4V ---> mức 5 (0101)
Luồng tín hiều thu được sẽ là 00000001000100110101
Thiết
bị thu sẽ đọc lần lượt, dựa vào số bít dùng để mã hoá tín hiệu đã thống
nhất từ trước, nó tách từng nhóm 4 bit trong dãy số trên ra, ví dụ 0000
nó hiểu là 0, 0001 là mức 1 …
Số các mức gọi là độ rộng của mẫu (Resolution, ), ví dụ trên độ rộng là 16 mức => dùng 4 bit nhị phân để lưu trữ.
Dùng
1 số nhị phân có 4 bit thì có tất cả 16 số nhị phân : 0001,
0010,....... 1111 . Bởi vì : 2 mũ 4 =16 . Muốn lưu trữ 256 số thì số bit
cần dùng để mã hoá 8 (vì 2 mũ 8 = 256 )
Tốc độ lấy mẫu = (tần số lấy mẫu) x (độ rộng mẫu) . Tiếng Anh gọi là sampling rate
vd: 16khz x 8 bit = 16000 x 8 = 128000b/s = 128kb/s
He he, đến đây chắc mọi người biết bit rate bài hát được hình thành và tính toán ra sao rồi chứ .
Ở
trên là quá trình tạo tín hiệu PCM. Khi bạn thu âm bằng micro vào PC,
CD thì thực sự ta đang thực hiện quá trình trên. Bây giờ nhìn vào thông
số như "PCM 44khz 16bits " thì chắc là bạn đã hiểu được ý nghĩa của
chúng rồi chứ
Không biết có hiểu thật không, tôi cứ giải thích lại 1 lần nữa cho chắc, đó là
+ Tần số lấy mẫu (sampling rate) = 44KHz
+ Số bít dùng để mã hoá các mức tín hiệu = 16bít
=> Tốc độ (bit rate) = 44Khz x 16 bit = 44000Hz x 16 bit = 704000b/s = 704kb/s
Đó là quá trình biến đổi từ Analog sang Digital
Vậy có được file dạng Digital rồi, để đọc được nó ta phải làm sao
Qúa trình đi ngược lại so với quá trinhg trên mà thôi .
Giải mã :
Các
bạn thấy sau khi giải mã thì ta thu được 1 đường gấp khúc trong khi
đường gốc là 1 đường cong. Chuyện này dễ hiểu đúng không ?
Các bạn có thấy hình trên đường gấp khúc nhìn rõ lắm không ?
Cũng
dễ thấy, nếu ta càng tăng tần số lấy mẫu, tăng độ rộng mẫu thì đường
giải mã được sẽ càng mịn (trên hình : các đường nối giữa các lần lấy mẫu
sẽ nhỏ lại, càng nhỏ ta càng thấy nó mịn hơn đúng không) và càng giống
đường gốc. Điều này giải thích tại sao bitrate càng cao thì nghe càng
hay, càng giống thực, vì kết quả tái tạo lại sẽ chính xác hơn.
Một ông tên là Nyquyst đã nghiên cứu và nói là tần số lấy mẫu lớn hơn 2 lần băng thông thì kết quả thu được là gần trung thực .
Ví
dụ: tai người nghe 0Hz->20Khz,suy ra băng thông = 20khz-0hz = 20khz,
vậy thì tần số lấy mẫu ít nhất phải là 2x 20khz =40khz. Thời nay, với
đĩa DVD, người ta đã dùng tới 96kHz
Dù tần số lấy mẫu có tăng lên thì
rõ ràng ta cũng mất thông tin. Ta đã không lưu trữ tất cả. Cái gì mà
chuyển sang Digital thì đã cắt thành từng khúc hết rồi ! Khi đó chỉ có
mất đi chứ không thể thêm ra. Bởi vậy đừng dùng phần mềm convert để tăng
bitrate hay tần số lấy mẫu nhé các bác. Ảnh số cũng tương tự. Khi phóng
to ảnh trên máy vi tính thì quá ghê ! Càng phóng càng ghê ! Quá trình
scan hình cũng như trên đó! Người ta chia tấm hình thành những ô nhỏ,
gọi là pixel. Trong 1 ô như vậy chắc cú là có nhiều điểm với màu khác
nhau nhưng người ta chỉ lấy 1 màu làm đại diện. Dễ thấy, nếu số pixel
cao và độ sâu màu cao thì ảnh sẽ đẹp và sắc nét. Với máy ảnh số thì màn
hình bao gồm những cảm biến. Mỗi cảm biến là 1 pixel, màu của 1 cảm biến
là màu của 1 điểm ảnh. Cảm biến là từ chỉ thiết bị cảm nhận được sự
biến đổi. Nói chung, cái nào mà biến ánh sáng, nhiệt độ,.. thành điện
thì là cảm biến (sensor). Ánh sáng, nhiệt độ,.. thay đổi thì điện cũng
thay đổi theo là được. Và đều được gọi là thiết bị mặc dù nó nhỏ xíu
Tới
đây, có thể mọi người thắc mắc là " Tại sao tín hiệu mất đi mà không
cảm thấy như vậy" . Đó là vù nhanh quá nên mình khó nhận ra đấy!, tai
người mà chứ có phải tai …. Đâu , hihihihi .
Kết luận:
- Bitrate, tần số lấy mẫu càng cao thì nghe càng hay
- Convert lại để tăng bit rate :
nếu dùng 1 file MP3 64kbs Convert lên MP3 128kbs hoàn toàn không hay thêm tí nào.
Nếu dùng 1 file MP3 64kbs 32kHz Convert lên MP3 128kbs 44kHz hoàn toàn không hay thêm tí nào.
- Hạn chế sự có mặt của thiết bị Analog trong quá trình xử lý/biên tập âm thanh/hình ảnh.
Các
file WMA, MP3 , AAC, đều là dạng lossy(mất thông tin). Các encoder
Mp3,... sẽ cắt bớt những phần mà tai người rất ít nhận ra, ví dụ như
khoảng tần số cao từ 16khz-20khz, hoặc là trong lúc có rất nhiều âm to,
nhỏ thì những âm nhỏ sẽ được bỏ đi .
Nói chuyện vui chút, các bạn
chắc cũng đã mua đĩa ngoài chợ trời rồi đúng không ?Các bạn để ý 1 điều
: đĩa VCD mua ở chợ thường là ca nhạc lồng thêm người mẫu ThaiLand hoặc
phim đám đá hự hự. đó là do họ lồng vào bán cho chạy. Nguồn của mấy ông
làm đĩa là trên mạng mà thôi ! Trên mạng thì là mp3, wma,.. đều là
những dạng lossy . Sau đó, mấy ổng đó phải chuyển thành MPEG để ghi ra
đĩa VCD. Mà MPEG lại là 1 dạng lossy . Hai lần lossy nên chất lượng kém
là phải. Hehe, đúng nhỉ .
Chắc đến đây các bạn đã có chút ít hiểu
biết thêm về lĩnh vục điện tử số, đặc biệt là liên qua trực tiếp đến
các file MP3 Tuấn Vũ – tài sản vô giá của mình . Hy vọng nó giúp ích
nhiều hơn nữa trong cuộc sống số muôn màu của chúng ta.
14:54
Unknown
